واژه‌نامهٔ مبارزه با پول‌شویی

مفاهیم پایه

پول‌شوییMLMoney Laundering

فرآیند وارد کردن عواید حاصل از جرم به چرخهٔ اقتصاد رسمی، به‌گونه‌ای که منشأ مجرمانه‌اش پنهان بماند. معمولاً در سه مرحلهٔ جای‌گذاری، لایه‌چینی و ادغام توصیف می‌شود. بیشتر بخوانید

مبارزه با پول‌شوییAMLAnti-Money Laundering

مجموعهٔ قوانین، رویه‌ها و سامانه‌هایی که مؤسسات مالی را ملزم می‌کند از ورود عواید مجرمانه به چرخهٔ رسمی جلوگیری کنند. در عمل چهار ستون دارد: شناسایی مشتری، پایش تراکنش، گزارش‌دهی به مرکز اطلاعات مالی و نگهداری سوابق. سرواژهٔ AML در نام سامانه‌ها به همین مجموعه اشاره دارد. بیشتر بخوانید

تأمین مالی تروریسمTFTerrorist Financing

تأمین یا جابه‌جایی وجوه برای اقدام تروریستی، حتی اگر منشأ وجوه قانونی باشد. همین تفاوت — مشروعیت منشأ — تشخیص آن را از پول‌شویی دشوارتر می‌کند. بیشتر بخوانید

مبارزه با تأمین مالی تروریسمCFTCombating the Financing of Terrorism

روی دیگر همان تکالیف، با این تفاوت که هدفش وجوهی است که ممکن است منشأ قانونی داشته باشند ولی مقصدشان اقدام تروریستی است. معمولاً با AML کنار هم و به شکل «AML/CFT» می‌آید، چون کنترل‌هایشان مشترک است. بیشتر بخوانید

تأمین مالی اشاعهPFProliferation Financing

تأمین مالی گسترش سلاح‌های کشتار جمعی و اقلام دومنظوره. گزارش ۲۰۲۵ گروه ویژه شاخص‌های ریسک آن را در کنار الگوهای دور زدن تحریم منتشر کرده است. بیشتر بخوانید

جای‌گذاریPlacement

مرحلهٔ نخست پول‌شویی: وارد کردن وجه نقد مجرمانه به نظام مالی رسمی، مثلاً با واریز به حساب یا خرید ابزار مالی. آسیب‌پذیرترین مرحله برای مجرم و بهترین نقطهٔ کشف برای بانک است. بیشتر بخوانید

لایه‌چینیLayering

مرحلهٔ دوم: جابه‌جایی پیاپی وجه میان حساب‌ها، اشخاص و کشورها تا رد منشأ گم شود. هرچه لایه‌ها بیشتر باشد، پیوند دادن وجه به جرم اولیه دشوارتر می‌شود؛ کشف آن کار پایش الگو است نه بررسی تک‌تراکنش. بیشتر بخوانید

ادغامIntegration

مرحلهٔ سوم: بازگرداندن وجه به اقتصاد با ظاهر قانونی — خرید ملک، سرمایه‌گذاری در بنگاه یا دریافت وام صوری. در این مرحله وجه دیگر مشکوک به‌نظر نمی‌رسد، و برای همین کشف در دو مرحلهٔ پیشین اهمیت دارد. بیشتر بخوانید

ساختارشکنیStructuring / Smurfing

تقسیم عمدی یک مبلغ بزرگ به چند تراکنش کوچک‌تر از آستانهٔ گزارش‌دهی، تا تکلیف گزارش فعال نشود؛ در گفتار روزمره «خرد کردن» مبلغ. خودِ این الگو نشانهٔ ظن است و باید گزارش مشکوک بسازد، حتی وقتی هیچ‌یک از تراکنش‌ها به‌تنهایی از آستانه عبور نکرده. بیشتر بخوانید

نهادها و مراجع

مرکز اطلاعات مالیFIUFinancial Intelligence Unit

واحد ملی دریافت، تحلیل و ارسال گزارش‌های مربوط به پول‌شویی. در ایران مرکز اطلاعات مالی زیر نظر وزارت امور اقتصادی و دارایی فعالیت می‌کند و مقصد نهایی گزارش‌های معاملات مشکوک اشخاص مشمول است. سرواژهٔ FIU در مکاتبات و سامانه‌ها به همین مرکز اشاره دارد. بیشتر بخوانید

گروه ویژهٔ اقدام مالیFATFFinancial Action Task Force

نهاد بین‌دولتی تدوین‌کنندهٔ استانداردهای جهانی مبارزه با پول‌شویی و تأمین مالی تروریسم. چهل توصیهٔ این گروه مبنای بیشتر مقررات ملی، از جمله رویکرد مبتنی بر ریسک، است. بیشتر بخوانید

گروه اگمونتEgmont Group

شبکهٔ همکاری واحدهای اطلاعات مالی کشورها برای تبادل اطلاعات در پرونده‌های فرامرزی. گزارش‌های مشترک این گروه با گروه ویژه، منبع شاخص‌های خطر در حوزه‌هایی مانند پول‌شویی مبتنی بر تجارت است. بیشتر بخوانید

اشخاص مشمول

همهٔ اشخاص حقیقی و حقوقی که قانون مبارزه با پول‌شویی آن‌ها را مکلف به شناسایی مشتری، نگهداری سوابق و گزارش‌دهی کرده است: بانک‌ها، مؤسسات اعتباری، بیمه، نهادهای بازار سرمایه، صرافی‌ها و مشاغل غیرمالی مشخص‌شده مانند دفاتر اسناد رسمی. بیشتر بخوانید

واحد مبارزه با پول‌شویی

واحد سازمانی درون هر شخص مشمول که مسئول اجرای تکالیف قانونی است. آیین‌نامه جایگاه سازمانی، پانزده وظیفه و نقش نمایندهٔ مستقر را برای آن تعیین کرده است. بیشتر بخوانید

سنامسامانهٔ نظارت بر آموزش اشخاص مشمول

سامانهٔ ثبت‌نام، آموزش و صدور گواهینامهٔ کارکنان اشخاص مشمول، به نشانی afiu.ir. گواهینامهٔ این سامانه برای سمت‌های موضوع مادهٔ ۴۸ الزامی است و دورهٔ داخلی سازمان جای آن را نمی‌گیرد. بیشتر بخوانید

حسام

سامانهٔ بانک مرکزی برای مشاهدهٔ یکپارچهٔ حساب‌های یک شخص در همهٔ بانک‌ها. دیدِ متمرکز روی حساب‌ها، تشخیص حساب راکد و مازاد و شناسایی الگوهای پراکنده میان بانک‌ها را ممکن می‌کند. بیشتر بخوانید

سجامسامانهٔ جامع اطلاعات مشتریان

سامانهٔ ثبت و احراز اطلاعات هویتی مشتریان در بازار سرمایه. نهادهای مالی برای ارائهٔ خدمات پایه باید شناسایی را از این سامانه یا سامانه‌های مورد تأیید سازمان بورس انجام دهند. بیشتر بخوانید

سامانهٔ goAMLgoAML

سکوی نرم‌افزاری دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل برای دریافت و تحلیل گزارش‌های واحدهای اطلاعات مالی. قالب‌های XML آن در بسیاری از کشورها استاندارد تبادل گزارش با مرکز اطلاعات مالی است. بیشتر بخوانید

گزارش‌دهی

گزارش معاملات و عملیات مشکوکSTRSuspicious Transaction Report

گزارشی که شخص مشمول هنگام مشاهدهٔ نشانهٔ ظن به پول‌شویی، صرف‌نظر از مبلغ، به مرکز اطلاعات مالی می‌فرستد. مبنای آن ظن است نه آستانهٔ ریالی، و مهلت ارسال بسیار کوتاه — در عمل همان روز کاری — است. سرواژهٔ STR در مقررات به همین گزارش اشاره دارد. بیشتر بخوانید

گزارش فعالیت مشکوکSARSuspicious Activity Report

معادلی که در برخی کشورها به‌جای STR به کار می‌رود. دامنه‌اش کمی گسترده‌تر است: نه فقط یک معامله، بلکه هر رفتار مشکوک مشتری. در متن مقررات ایران همان «گزارش معاملات و عملیات مشکوک» است. بیشتر بخوانید

گزارش معاملات نقدیCTRCash Transaction Report

گزارش تراکنش نقدی بالاتر از آستانهٔ تعیین‌شده. برخلاف گزارش مشکوک، این گزارش خودکار و مبلغ‌محور است و ظن لازم ندارد؛ تقسیم عمدی مبلغ به چند تراکنش زیر آستانه خودش نشانهٔ خطر است. بیشتر بخوانید

آستانهٔ گزارش‌دهی

سقف ریالی که عبور از آن، تکلیف شناسایی یا گزارش‌دهی ایجاد می‌کند. آستانه‌ها یکسان نیستند و سامانهٔ بانکی باید چند آستانهٔ متفاوت را هم‌زمان بشناسد و اعمال کند. بیشتر بخوانید

سطح فعالیت مورد انتظار

برآورد گردش مالی متعارف هر مشتری بر پایهٔ شغل، درآمد و سابقه. مبنای سنجش مغایرت است: تراکنشی که با این سطح نمی‌خواند، بررسی می‌شود. بیشتر بخوانید

نگهداری سوابقRecord Keeping

تکلیف نگهداری مدارک شناسایی و سوابق تراکنش برای دوره‌های تعیین‌شده در مقررات، تا در بازرسی و پیگیری قضایی قابل ارائه باشد. بیشتر بخوانید

شناسایی مشتری

شناخت مشتریKYCKnow Your Customer

عنوان عمومی مجموعهٔ اقداماتی که هویت مشتری، فعالیت و ریسک او را پیش از ارائهٔ خدمت روشن می‌کند. در متن مقررات ایران معادل دقیق‌ترش «شناسایی کافی مشتری» است. بیشتر بخوانید

شناسایی کافی مشتریCDDCustomer Due Diligence

فرآیند احراز هویت، شناخت ماهیت فعالیت و ارزیابی ریسک مشتری. آیین‌نامه سه سطح برای آن تعریف کرده و انتخاب سطح، تصمیم داخلی سازمان نیست بلکه از معیارهای مقرراتی می‌آید. بیشتر بخوانید

شناسایی سادهSDDSimplified Due Diligence

سطح سبک‌شدهٔ شناسایی برای موارد کم‌ریسک که مقررات مصادیقش را مشخص کرده است. سبک‌شدن به معنای حذف شناسایی نیست. بیشتر بخوانید

شناسایی مضاعفEDDEnhanced Due Diligence

سطح تشدیدشدهٔ شناسایی برای مشتری یا رابطهٔ پرریسک. مادهٔ ۷۹ آیین‌نامه هشت اقدام حداقلی را برای آن نام برده است. بیشتر بخوانید

شخص دارای سمت سیاسیPEPPolitically Exposed Person

شخصی که سمت عمومی برجسته دارد یا داشته است، به همراه بستگان و مرتبطان نزدیک او. رابطه با این اشخاص به‌طور پیش‌فرض شناسایی مضاعف می‌طلبد؛ مادهٔ ۹ مکرر آیین‌نامه شش دستهٔ مرتبطین را برشمرده است. بیشتر بخوانید

مالک واقعیUBOUltimate Beneficial Owner

شخص حقیقی که در نهایت مالک یا کنترل‌کنندهٔ مشتری حقوقی است، حتی اگر نامش در هیچ سند رسمی نیامده باشد. کشف او در ساختارهای چندلایه به دادهٔ مالکیت نیاز دارد، نه به خوداظهاری مشتری. بیشتر بخوانید

ذی‌نفع واحد

مجموعهٔ اشخاصی که به دلیل روابط مالکیتی، مدیریتی، مالی یا کنترلی از نظر ریسک اعتباری یک واحد شمرده می‌شوند. مبنای محاسبهٔ درست سقف تسهیلات و تعهدات کلان است. بیشتر بخوانید

احراز هویت غیرحضوری

شناسایی مشتری بدون مراجعهٔ فیزیکی، با استفاده از سامانه‌های مورد تأیید مرجع ناظر. مقررات بازار سرمایه شرایط و محدودهٔ خدمات پایهٔ قابل ارائه از این مسیر را تعیین کرده است. بیشتر بخوانید

بانکداری کارگزاریCorrespondent Banking

رابطه‌ای که در آن یک بانک به بانک دیگری در کشوری دیگر خدمت می‌دهد. چون بانک کارگزار مشتریِ مشتری را نمی‌شناسد، مقررات پیش از برقراری این رابطه شناسایی مضاعف و ارزیابی کنترل‌های بانک طرف مقابل را الزام کرده است. بیشتر بخوانید

ریسک، پایش و تحریم

رویکرد مبتنی بر ریسکRBARisk-Based Approach

تخصیص منابع کنترلی متناسب با ریسک، به‌جای اعمال یکسان همهٔ کنترل‌ها بر همهٔ مشتریان. لازمه‌اش ارزیابی تعامل کاری پیش از ارائهٔ خدمت است. بیشتر بخوانید

مشتری با ریسک بالا

مشتری‌ای که بر پایهٔ معیارهای مقرراتی در بالاترین طبقهٔ ریسک قرار می‌گیرد. مادهٔ ۹ به‌جای فهرست بستهٔ مصادیق، پنج معیار تعیین کرده است. بیشتر بخوانید

شرکت صوریShell Company

شرکتی که ثبت رسمی دارد ولی فعالیت اقتصادی واقعی، کارکن یا دارایی عملیاتی ندارد و فقط برای عبور دادن وجه یا پنهان کردن مالکیت به کار می‌رود. نبود تناسب میان گردش حساب و موضوع اساسنامه، نشانهٔ رایج آن است. بیشتر بخوانید

پایش تراکنشTransaction Monitoring

بررسی مستمر و خودکار تراکنش‌ها با موتور قواعد و مدل‌های داده‌کاوی برای تولید هشدار. کیفیت آن با نسبت هشدار کاذب سنجیده می‌شود، نه با شمار هشدارها. بیشتر بخوانید

هشدار کاذبFalse Positive

هشداری که پس از بررسی، مصداق واقعی ندارد. نسبت بالای آن ظرفیت کارشناس را می‌بلعد و در عمل باعث می‌شود هشدارهای واقعی هم دیر بررسی شوند. بیشتر بخوانید

غربالگریScreening

تطبیق نام و مشخصات مشتری و طرف‌های تراکنش با فهرست‌های تحریمی و مراقبتی. تطبیق نام فارسی و آوانویسی‌های مختلف، اصلی‌ترین منبع هشدار کاذب در این مرحله است. بیشتر بخوانید

اشخاص تحت مراقبت و اشخاص مظنون

دو فهرست جدا با دو تکلیف متفاوت: قرار گرفتن نام در فهرست مراقبت، پایش تشدیدشده می‌آورد، در حالی که فهرست مظنون تکلیف سنگین‌تری ایجاد می‌کند. یکی گرفتن این دو، خطای رایج پیاده‌سازی است. بیشتر بخوانید

اقدام مالی هدفمندTFSTargeted Financial Sanctions

تکلیف انسداد بدون تأخیر وجوه و دارایی اشخاصی که در فهرست‌های تحریمی مراجع بین‌المللی یا ملی آمده‌اند، و ممنوعیت ارائهٔ خدمت به آن‌ها. «بدون تأخیر» در این مقررات معنای فنی دارد و با «در اسرع وقت» یکی نیست. بیشتر بخوانید

قاعدهٔ ۵۰ درصد

قاعده‌ای در نظام‌های تحریمی که بر پایهٔ آن، شرکتی که اشخاص تحریمی مستقیم یا غیرمستقیم نیمی از سهامش را در اختیار دارند، خودش هم تحریمی شمرده می‌شود حتی اگر نامش در فهرست نباشد. تشخیص آن به دادهٔ ساختار مالکیت نیاز دارد نه تطبیق نام. بیشتر بخوانید

پول‌شویی مبتنی بر تجارتTBMLTrade-Based Money Laundering

انتقال ارزش از راه دستکاری اسناد تجاری: بیش‌اظهاری یا کم‌اظهاری قیمت، صورت‌حساب چندباره و کالای اظهارنشده. شاخص‌های آن در چهار دستهٔ ساختاری، فعالیت تجاری، سند تجاری و کالا، و فعالیت حساب طبقه‌بندی می‌شوند. بیشتر بخوانید

قاعدهٔ سفرTravel Rule

الزام همراهی اطلاعات فرستنده و گیرنده با انتقال وجه در سراسر زنجیرهٔ پرداخت. انتقالی که اطلاعات همراهش ناقص باشد باید متوقف یا برگشت داده شود. بیشتر بخوانید

دارایی مجازیVAVirtual Asset

نمایندهٔ ارزش به‌صورت دیجیتال که قابل معامله یا انتقال است و می‌تواند برای پرداخت یا سرمایه‌گذاری به کار رود؛ رمزارزها شناخته‌شده‌ترین نمونهٔ آن‌اند. اصلاحات ۱۴۰۴ آیین‌نامه این دارایی‌ها را صریحاً وارد دامنهٔ تکالیف مبارزه با پول‌شویی کرده است. بیشتر بخوانید

ارائه‌دهندهٔ خدمات دارایی مجازیVASPVirtual Asset Service Provider

هر کسب‌وکاری که مبادله، انتقال، نگهداری یا عرضهٔ دارایی مجازی را به‌عنوان خدمت ارائه می‌دهد. گروه ویژه این اشخاص را مشمول همان تکالیف مؤسسات مالی می‌داند، از جمله قاعدهٔ سفر. بیشتر بخوانید

ارزیابی ریسک پیش از عرضه

سنجش ریسک پول‌شویی محصول، خدمت یا فناوری تازه پیش از عرضه به مشتری. مادهٔ ۱۴۷ آیین‌نامه این ارزیابی را الزامی کرده و دارایی مجازی را صریحاً در دامنه‌اش آورده است. بیشتر بخوانید

حساب راکد و مازاد

حسابی که مدت تعیین‌شده بی‌گردش مانده، یا حسابی بیش از نیاز واقعی مشتری. هر دو، ابزار آمادهٔ اجاره و استفادهٔ اشخاص ثالث‌اند و ساماندهی‌شان یک کنترل مبارزه با پول‌شویی است. بیشتر بخوانید

برنامهٔ اقدام ملی

سند اجرایی ملی مبارزه با پول‌شویی و تأمین مالی تروریسم برای دورهٔ ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۶، شامل ۸۶۱ اقدام که بخشی از آن‌ها مستقیماً تکلیف اشخاص مشمول است. بیشتر بخوانید