پرسش «آیا دارایی مجازی مشمول مقررات هست» بسته شده است. پرسش امروز عملیتر است: در حسابی که در یک بانک ایرانی باز است، رمزارز چگونه خودش را نشان میدهد؟ چون بانک، بلاکچین را نمیبیند؛ آنچه میبیند ریال است.
تا چند سال پیش، پرسش رایج در واحدهای تطبیق این بود که آیا دارایی مجازی اصلاً مشمول مقررات مبارزه با پولشویی هست یا نه. آن پرسش بسته شده است: اصلاحات ۱۴۰۴ آییننامه اجرایی ماده ۱۴، دارایی مجازی را صریحاً وارد دامنهٔ تکالیف کرد و در ادامه، قواعد و معیارهای شناسایی معاملات و عملیات مشکوک برای حوزهٔ رمزارزها تدوین و به اشخاص مشمول ابلاغ شد.
پرسش امروز عملیتر است: در حسابی که در یک بانک ایرانی باز است، رمزارز چگونه خودش را نشان میدهد؟ چون بانک، بلاکچین را نمیبیند؛ آنچه میبیند ریال است.
جایی که زنجیره به بانک میرسد
این نکتهٔ محوری است. تراکنش روی شبکهٔ رمزارز از دید سامانهٔ بانکی نامرئی است. آنچه دیده میشود، دو نقطهٔ اتصال است: جایی که ریال به رمزارز تبدیل میشود، و جایی که برمیگردد. تمام ارزش تشخیصی در همین دو نقطه است.
-
ورود ریالی وجه از حساب مشتری به حساب کسبوکار تبدیل ارز دیجیتال میرود — قابل دیدن.
-
تبدیل و انتقال در شبکه جابهجایی روی شبکهٔ رمزارز انجام میشود — از دید بانک نامرئی.
-
بازگشت ریالی وجه از همان مسیر یا مسیری دیگر به یک حساب بانکی برمیگردد — قابل دیدن.
-
توزیع وجه بازگشته میان چند حساب پخش میشود — قابل دیدن و اغلب گویاترین حلقه.
پیامدش برای طراحی قاعده روشن است: قاعده باید روی الگوی ریالی طرف حساب صرافی بنویسد، نه روی چیزی که در شبکه اتفاق میافتد. این با تصور رایج — که کشف رمزارز به تحلیل بلاکچین نیاز دارد — فرق دارد؛ آن ابزار برای بررسی عمیق لازم است، اما نقطهٔ شروع کشف، همان حساب بانکی است.
آنچه بررسی ملی نشان داد
مرکز اطلاعات مالی در دورهٔ ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۴ الگوهای ریسک را در زنجیرهٔ خرید، فروش و انتقال رمزارز بررسی کرده و نتایج زیر را منتشر کرده است:
آن سطر نخست بیش از بقیه گویاست: اشخاص حقیقی با گردش مالی بسیار بالا در بازار رمزارز که پروندهٔ مالیاتی نداشتهاند. این دقیقاً همان ناتناسبی است که سامانهٔ بانکی میتواند ببیند — گردشی که با پروفایل اظهارشدهٔ شخص نمیخواند — و برای دیدنش هیچ ابزار تخصصی رمزارز لازم نیست.
در بهمن ۱۴۰۳ نیز با همکاری بانک مرکزی، حسابهای بانکی اشخاص مظنون در این بازار شناسایی و پس از تحلیل و تأیید تراکنشها مسدود شد و پروندهها برای پیگرد به نهادهای ذیصلاح ارسال شد.
نشانههای قابل کشف در حساب
آنچه در عمل روی حساب بانکی دیده میشود و میتواند مبنای قاعده باشد:
- ناتناسبی پروفایل گردش حساب با شغل، درآمد و سطح فعالیت مورد انتظار شخص نمیخواند.
- جمعآوری و توزیع واریز خرد از شمار زیادی حساب، سپس انتقال یکجا به یک مقصد — یا برعکس.
- تمرکز بر یک طرف بخش عمدهٔ گردش با شمار اندکی از کسبوکارهای تبدیل انجام میشود.
- چرخهٔ کوتاه وجه بلافاصله پس از ورود خارج میشود و ماندهای باقی نمیماند.
- حسابهای مرتبط چند حساب با نشانی، دستگاه یا شمارهٔ تماس مشترک، الگوی همزمان دارند.
- جهش ناگهانی حسابی کمگردش بدون تغییر در پروفایل، ناگهان پرگردش میشود.
دوباره تأکید میکنیم که هیچکدام بهتنهایی مصداق نیست. معاملهٔ رمزارز از مسیر مجاز، فعالیتی قانونی است و بسیاری از این الگوها توجیه متعارف دارند. آنچه ظن میسازد، همزمانی چند نشانه است — بهویژه ترکیب گردش بالا با ناتناسبی پروفایل.
قاعدهٔ سفر، و چرا اینجا هم مطرح است
در استاندارد جهانی، ارائهدهندهٔ خدمات دارایی مجازی مشمول همان تکالیفی است که مؤسسهٔ مالی دارد، از جمله قاعدهٔ سفر: اطلاعات فرستنده و گیرنده باید همراه انتقال برود. برای مؤسسهای که با چنین کسبوکارهایی رابطهٔ بانکی دارد، این یک پرسش راستیآزمایی مشخص میسازد — آیا طرف مقابل این تکلیف را اجرا میکند یا نه.
آنچه در سامانه لازم است
- برچسبگذاری طرف حساب. بدون شناختهشدن حسابهای مرتبط با کسبوکار رمزارز، هیچ قاعدهای قابل نوشتن نیست؛
- پروفایل ریسک بهروز. ناتناسبی گردش با سطح فعالیت مورد انتظار، مؤثرترین نشانهٔ در دسترس است؛
- دید تجمعی، نه تکتراکنشی. الگوی جمعآوری و توزیع فقط در بازهٔ زمانی و روی چند حساب دیده میشود؛
- شناسایی مضاعف برای رابطهٔ کسبوکاری با این حوزه، چون سطح ریسکش این را ایجاب میکند — هشت اقدام حداقلی.
این نوشته صرفاً جنبه اطلاعرسانی دارد و توصیه به انجام یا خودداری از هیچ فعالیتی نیست. ارقام از «گزارش عملکرد و دستاوردهای چهارسالهٔ مرکز اطلاعات مالی (۱۴۰۱–۱۴۰۴)» نقل شده و مبنای تکالیف، متن رسمی مقررات و آخرین ابلاغیههای مرکز است.
تعریف کوتاه اصطلاحهای این مقاله در واژهنامه: ارائهدهندهٔ خدمات دارایی مجازی
میخواهید ببینید این الزامات در عمل چگونه اجرا میشوند؟
بازگشت به فهرست مقالات مقالات مدیریت ریسک
