در سامانهٔ حسام، شهروند فقط نیمی از کار را می‌بیند: فهرست حساب‌ها و دکمهٔ ثبت درخواست. نیمهٔ دیگر در کارتابل بانک می‌گذرد، جایی که هر شماره شبا یک «برچسب مدیریت حساب» می‌گیرد و همین برچسب تعیین می‌کند حساب بماند، بسته شود یا ماندهٔ آن به کجا برود.
راهنمای شهروندان برای ورود به حسام و ثبت درخواست را در بستن حساب‌های مازاد و راکد آورده‌ایم. این نوشته سمت دیگر را شرح می‌دهد: درخواست پس از ثبت به کجا می‌رود، بانک چه پاسخ‌هایی می‌تواند بدهد، و هر پاسخ چه پیامدی برای حساب و ماندهٔ آن دارد. مبنای آن، راهنمای کسب‌وکاری کارتابل حسام است که ادارهٔ نظارت بر مبارزه با پول‌شویی بانکی بانک مرکزی (نسخهٔ ۱.۰، ۱۴۰۵/۰۵/۱۰) در اجرای مادهٔ ۵ «ضوابط اجرایی ناظر بر الزامات افتتاح و نگهداری حساب‌های سپردهٔ ریالی اشخاص حقیقی در مؤسسات اعتباری» برای بانک‌ها تدوین کرده است.
کدام حساب‌ها در فاز اول هستند
در فاز اول، اشخاص حقیقی ایرانی فقط برای حساب‌های ریالی، غیرتجاری و غیربسته می‌توانند درخواست ثبت کنند، از سه نوع قرض‌الحسنهٔ جاری، قرض‌الحسنهٔ پس‌انداز و سرمایه‌گذاری کوتاه‌مدت عادی، در وضعیت‌های فعال، فعال-مسدود، راکد و راکد-مسدود. حساب‌های ارزی، تجاری، کوتاه‌مدت ویژه و بلندمدت فعلاً بیرون از طرح‌اند. حساب‌های انفرادی و مشترک هر دو در محدودهٔ طرح‌اند، اما برای ساده‌شدن اجرا، ثبت درخواست برای حساب مشترک تا اعلام بانک مرکزی بسته شده است.
پس اگر حساب ارزی یا تجاری‌تان را در حسام نمی‌بینید یا نمی‌توانید برایش درخواست ثبت کنید، خطای سامانه نیست؛ هنوز نوبت آن نرسیده است.
برچسب مدیریت حساب چیست
برای اجرای طرح، به هر شماره شبا یک قلم اطلاعاتی تازه اضافه شده که راهنما آن را «برچسب مدیریت حساب» می‌نامد. بانک پس از بررسی هر درخواست، یکی از هفت برچسب زیر را (یا ترکیب دوتایی از آن‌ها را) برای حساب اعلام می‌کند:
| برچسب | یعنی چه | سرنوشت حساب |
|---|---|---|
| حساب سپرده پایه | حسابی که شهروند برگزیده تا ماندهٔ حساب‌های بسته‌شده‌اش به آن واریز شود. | باز می‌ماند |
| حساب سپرده تعیین تکلیف‌شده | حسابی که شهروند اعلام کرده همچنان به آن نیاز دارد؛ تا سقف شماری که بانک مرکزی پیشنهاد می‌کند، پس از کنار گذاشتن حساب‌های دارای تعهد و مانع. | باز می‌ماند |
| حساب سپرده دارای تعهد و مانع | حسابی که فعلاً نمی‌توان بست: محل دریافت اقساط یا وثیقهٔ تسهیلات، قرض‌الحسنهٔ جاری با دسته‌چک، حساب مسدود، حساب مشترکی که همهٔ شرکا مازادبودنش را اعلام نکرده‌اند، و موارد دیگر با تأیید بانک مرکزی. | پس از رفع مانع تعیین تکلیف می‌شود |
| حساب سپرده بسته‌شده | حساب مازادی که شهروند درخواست بستنش را داده و مؤسسه نبودِ تعهد و مانع را تأیید کرده است. | بسته؛ مانده به حساب پایه |
| حساب سپرده بدون هویت مشخص | حسابی که با سوءاستفاده از هویت شخص در سامانهٔ سیاح ثبت شده و شخص مالکیتش را رد می‌کند. | بسته؛ مانده به سرفصل مطالبه‌نشده |
| حساب سپرده ثبت‌نشده در سامانهٔ سیاح | حسابی که در سیاح ثبت نشده یا به نام شخص دیگری ثبت شده و شهروند مالکیتش را ادعا می‌کند. | معمولاً بسته؛ مانده به سرفصل مطالبه‌نشده |
| حساب سپرده تعیین تکلیف نشده | حسابی که هنوز هیچ‌کدام از برچسب‌های بالا را نگرفته است. | شهروند باید دوباره به حسام برگردد |
نکتهٔ کلیدی این است که بانک برچسب را پیشنهاد می‌دهد و حسام آن را می‌سنجد. سامانه فقط برچسب‌هایی را می‌پذیرد که با درخواست شهروند سازگار باشد و بقیه را رد می‌کند تا بانک دوباره بررسی کند. مثلاً در پاسخ به درخواست بستن حساب، بانک فقط دو گزینه دارد: «بسته‌شده» یا «دارای تعهد و مانع». نمی‌تواند حساب را بی‌دلیل باز نگه دارد. به تعبیر راهنما، این سنجش برای آن است که تعامل شهروند با بانک در یک حلقهٔ بی‌پایان نیفتد.
مسیر یک درخواست
-
ثبت در تارنما شهروند وضعیت حساب‌هایش را در حسام تعیین می‌کند؛ نخست حساب پایه.
-
ارسال به بانک درخواست حساب پایه ۴۸ ساعت پس از ثبت، با کد ملی، شماره شبا، نوع درخواست و شمارهٔ تماس، به کارتابل مؤسسه می‌رسد؛ بقیهٔ درخواست‌ها تا تعیین تکلیف حساب پایه منتظر می‌مانند.
-
بررسی و اعلام برچسب کاربر ستادی یا شعبه بررسی می‌کند و برچسب مدیریت حساب را می‌فرستد.
-
سنجش در حسام حسام فقط برچسب‌های سازگار با درخواست شهروند را می‌پذیرد؛ برچسب ردشده برای بررسی دوباره برمی‌گردد.
-
اجرا مؤسسه برچسب را در پایگاه اطلاعات مشتریان ثبت، پیامک نتیجه را ارسال، حساب را در صورت لزوم می‌بندد و وضعیت را به سیاح می‌فرستد.
در کارتابل بانک دو نقش تعریف شده است: کاربر ستادی که همهٔ درخواست‌های مؤسسه را می‌بیند، می‌تواند درخواست‌ها را به شعبهٔ دیگری ارجاع دهد، پیام‌های بانک مرکزی را پاسخ دهد و گزارش عملکرد بگیرد؛ و کاربر شعبه که فقط درخواست‌های مشتریان همان شعبه را می‌بیند. راهنما توصیه می‌کند تا حد امکان کاربر شعبه تعریف نشود و بررسی در ستاد انجام شود، و اگر شمار حساب‌های مشمول یک بانک کمتر از یک میلیون است، بررسی متمرکز و به دست یک یا چند کاربر انجام گیرد. توصیهٔ دیگر این است که بستن حساب، واریز مانده و ارسال پیامک تا جای ممکن سیستمی و بدون دخالت مستقیم نیروی انسانی انجام شود.
حساب پایه: اولین و مهم‌ترین درخواست
درخواست «حساب سپردهٔ پایه» پیش از همه به بانک فرستاده می‌شود و تا وقتی تعیین تکلیف نشود، هیچ‌یک از درخواست‌های دیگر شهروند به بانک نمی‌رسد؛ چون ماندهٔ حساب‌های بسته‌شده باید جایی برای واریز داشته باشد. به همین دلیل راهنما از بانک‌ها خواسته این درخواست را در اولویت بگذارند.
بانک در چهار حالت نمی‌تواند حسابی را «پایه» اعلام کند: حساب بسته است و این رخداد به سیاح اعلام نشده؛ حساب فعال-مسدود است؛ حساب راکد-مسدود است؛ یا حساب از نوع مدت‌دار موضوع مادهٔ ۱۵ ضوابط است. در این حالت‌ها درخواست رد می‌شود و شهروند پیامکی می‌گیرد که باید دوباره به حسام برگردد و حساب دیگری را برگزیند.
سه قاعدهٔ دیگر هم به حساب پایه مربوط است:
- تغییر فقط یک بار در سال. هر شخص در یک سال شمسی تنها یک بار حق تغییر حساب پایه دارد. راهنما دلیلش را صریح گفته است: مقابله با پدیدهٔ حساب‌های اجاره‌ای.
- مرجع، سیاح است نه پایگاه بانک. پیش از هر واریز به حساب پایه، بانک باید حساب پایه را از سامانهٔ سیاح استعلام کند. حساب پایه‌ای که در پایگاه اطلاعات مشتریان خود بانک ثبت شده، هیچ‌گاه مبنای اقدام نیست.
- اگر حساب پایه بعداً «مسدود واریز» شود. اگر حساب پایه ثبت نهایی شده ولی هنگام تعیین تکلیف درخواست‌های دیگر، واریز به آن مسدود شده باشد، ماندهٔ حساب‌هایی که باید بسته شوند به سرفصل بستانکاران با موضوع حساب مطالبه‌نشده و مازاد منتقل می‌شود.
مانده به کجا می‌رود
بسته‌شدن حساب همیشه به معنای واریز مانده به حساب پایه نیست. فقط حسابی که خود شخص مازاد اعلام کرده و مانعی ندارد، ماندهٔ آن به حساب پایه می‌رود. حسابی که شخص مالکیتش را رد کرده یا در سیاح به نام او ثبت نشده، ماندهٔ آن به سرفصل بستانکاران با موضوع حساب مطالبه‌نشده و مازاد منتقل می‌شود:
| برچسب نهایی | واریز مانده به | وضعیت حساب |
|---|---|---|
| بسته‌شده | حساب سپرده پایه | بسته، بی‌درنگ |
| بدون هویت مشخص | سرفصل بستانکاران با موضوع حساب مطالبه‌نشده و مازاد | بسته، بی‌درنگ |
| بدون هویت مشخص / بسته‌شده | سرفصل بستانکاران با موضوع حساب مطالبه‌نشده و مازاد | بسته، بی‌درنگ |
| ثبت‌نشده در سیاح | سرفصل بستانکاران با موضوع حساب مطالبه‌نشده و مازاد | بسته، بی‌درنگ |
| ثبت‌نشده در سیاح / بسته‌شده | سرفصل بستانکاران با موضوع حساب مطالبه‌نشده و مازاد | بسته، بی‌درنگ |
| بدون هویت مشخص / دارای تعهد و مانع | سرفصل بستانکاران با موضوع حساب مطالبه‌نشده و مازاد | بسته، پس از رفع تعهد و مانع |
| ثبت‌نشده در سیاح / دارای تعهد و مانع | سرفصل بستانکاران با موضوع حساب مطالبه‌نشده و مازاد | بسته، پس از رفع تعهد و مانع |
این هفت ترکیب، برچسب نهاییاند: پس از ثبت، بانک دیگر نمی‌تواند آن‌ها را تغییر دهد و شهروند هم امکان ثبت درخواست تازه برای آن حساب را ندارد.
مهلت‌ها
- ۱۰ روز برای بستن. بانک باید ماندهٔ حساب را به حساب پایه (یا سرفصل مطالبه‌نشده) واریز کند و وضعیت حساب را در سیاح به «بسته» برساند، به‌گونه‌ای که از ۱۰ روز پس از وصول درخواست نگذرد.
- یک روز کاری پس از رفع مانع. وقتی تعهد یا مانع حسابی که برچسب «دارای تعهد و مانع» داشته برطرف شد، بانک باید ظرف یک روز کاری برچسب «تعیین تکلیف نشده» را به حسام اعلام کند تا تکلیف حساب روشن شود.
- رد برچسب، ساعت را متوقف نمی‌کند. اگر حسام برچسب بانک را رد کند، درخواست خاتمه‌یافته نیست و مجموع زمان بررسی‌های اول و دوم و بعدی، زمان پاسخ‌گویی بانک حساب می‌شود.
- درخواست تازه تا پایان قبلی‌ها ممکن نیست. تا همهٔ درخواست‌های یک شهروند تعیین وضعیت نهایی نشده، او نمی‌تواند درخواست جدیدی ثبت کند.
گزارش عملکردی که کارتابل به کاربر ستادی می‌دهد، درخواست‌های در جریان را بر اساس عمر دسته‌بندی می‌کند: کمتر از ۵ روز با هشدار زرد، ۵ تا ۱۰ روز نارنجی و بیش از ۱۰ روز قرمز. بانک مرکزی عملکرد هر مؤسسه را با چهار شاخص می‌سنجد: شمار درخواست‌های خاتمه‌یافته، شمار حساب‌های بسته‌شده، مدت بررسی درخواست و شمار خطا در بررسی. برچسبی که حسام رد کند، دست‌کم مدت بررسی را بالا می‌برد.
حسابی که به نام شماست ولی مال شما نیست
دو برچسب از هفت برچسب، مستقیماً به سوءاستفاده از هویت مربوط‌اند و از منظر مبارزه با پول‌شویی مهم‌ترین بخش طرح‌اند.
حساب بدون هویت مشخص. ممکن است در فهرست حسام حسابی ببینید که هرگز باز نکرده‌اید؛ یعنی کسی با هویت شما حساب گشوده است و اگر با آن تخلفی شود، پایتان به پرونده‌های قضایی کشیده می‌شود. راهنما در این باره صریح است: اگر حسابی متعلق به شما نیست باید آن را اعلام کنید؛ هر اقدام دیگری، مثل درخواست بستن آن، یعنی پذیرفتن مالکیت حساب و مسئولیت تخلف‌های احتمالی آن. بانک ادعا را با اسناد و مدارک صحت‌سنجی می‌کند و دو مسیر کلی دارد. اگر ادعا تأیید شود، حساب به دلیل ناهمخوانی مالک و ذی‌نفع بسته می‌شود؛ بی‌درنگ اگر مانعی نداشته باشد، و پس از رفع تعهد و مانع اگر داشته باشد. اگر ادعا رد شود و حساب تعهد و مانعی نداشته باشد، باز هم بسته می‌شود، چون مدعی مسئولیت آن را نمی‌پذیرد. تنها در یک حالت حساب به فعالیت ادامه می‌دهد: ادعا رد شود و حساب تعهد و مانع داشته باشد؛ در این حالت برچسب «تعیین تکلیف نشده» می‌گیرد. همین قاعده دربارهٔ کسی هم صدق می‌کند که حساب واقعاً مال اوست ولی منکرش می‌شود: حساب، اگر مانعی نداشته باشد، بسته خواهد شد. اگر بانک ادعای شما را رد کرد و همچنان بر آن هستید، راه پیگیری مراجع قانونی است.
حساب ثبت‌نشده در سیاح. حالت وارونه هم ممکن است: حسابی که مال شماست در فهرست نیست، چون بانک آن را در سیاح ثبت نکرده یا به نام شخص دیگری ثبت کرده است. بانک ادعای مالکیت را با مدارک بررسی می‌کند. اگر مدارک ادعا را تأیید نکند، درخواست رد می‌شود. اگر تأیید کند و حساب در سیاح به نام دیگری ثبت شده باشد، به دلیل ناهمخوانی مالک و ذی‌نفع بسته می‌شود؛ اگر اصلاً ثبت نشده و افتتاحش به نام شما ممکن نیست هم بسته می‌شود. تنها حالتی که حساب ادامه پیدا می‌کند، و راهنما آن را «کم‌کاری مؤسسهٔ اعتباری» در ثبت حساب می‌نامد، این است که بانک حساب را در سیاح ثبت کند و ثبت آن به نام شما مجاز باشد. در این حالت هم اگر درخواست رد شد و همچنان بر ادعای خود هستید، راه پیگیری مراجع قانونی است.
راهنما توصیه کرده هر دو نوع درخواست در واحد ستادی بررسی شود و در صورت نیاز مدارک از شعبه گرفته شود. این توصیه از منظر کنترل داخلی منطقی است: شعبه‌ای که حساب را باز کرده، بهترین جا برای داوری دربارهٔ اینکه آن حساب با هویت چه کسی باز شده نیست. الگوهای همین سوءاستفاده را در گونه‌شناسی اجارهٔ هویت و شرکت‌های کاغذی و حساب اجاره‌ای شرح داده‌ایم.
پیامک‌هایی که می‌گیرید
پس از ثبت نهایی برچسب، بانک باید نتیجه را با پیامک به شماره‌ای که در حسام ثبت شده اعلام کند. راهنما پنج مدل پیامک پیشنهاد کرده است. همه با کد ملی، شماره شبا، نوع درخواست و شمارهٔ رهگیری آن آغاز می‌شوند و به نام بانک ختم می‌شوند:
- تأیید: درخواست شما تأیید شد و برچسب … به حساب تعلق گرفت؛ همراه با وضعیت حساب.
- تأیید با نیاز به مراجعهٔ دوباره: همان پیام، به‌علاوهٔ اینکه باید دوباره به حسام بروید و حساب‌ها را تعیین تکلیف کنید.
- رد با برچسب جایگزین: درخواست با توجه به شرایط رد شد و برچسب دیگری به حساب تعلق گرفت؛ همراه با دلیل رد.
- رد با نیاز به مراجعهٔ دوباره: مانند مدل سوم، به‌علاوهٔ دعوت به بازگشت به حسام.
- رد پس از بررسی مستندات: برای ادعای مالکیت حسابی که در سیاح ثبت نشده و مدارکش پذیرفته نشده است.
سه حالت شما را دوباره به حسام می‌فرستد: حسابی که برچسب «تعیین تکلیف نشده» گرفته، حساب «ثبت‌نشده در سیاح / تعیین تکلیف نشده»، و رد درخواست حساب پایه. به گفتهٔ راهنما، اگر شهروند این کار را انجام ندهد، در زمانی که ارائهٔ خدمات بانکی به تعیین تکلیف حساب‌ها منوط شود، ناچار به مراجعه خواهد بود.
بانک مرکزی هر ماه فهرست کسانی را که باید به حسام مراجعه کنند برای بانک‌ها می‌فرستد و بانک با پیامک دعوتشان می‌کند. اما تا اعلام بانک مرکزی، بانک‌ها نباید مشتریان را به‌طور عام به حسام دعوت کنند، مگر کسانی که به دلیل محدودیت‌های مادهٔ ۱۶ ضوابط نتوانسته‌اند حساب تازه باز کنند. پیامک دعوت ممکن است پیوند تارنما را داشته باشد، پس پیش از ورود مطمئن شوید نشانی همان hesam.cis.cbi.ir است و هرگز رمز کارت یا رمز پویا را در صفحه‌ای که با پیامک باز کرده‌اید وارد نکنید.
آنچه سامانه‌های بانک باید بتوانند
برای بانک، حسام فقط یک کارتابل تازه نیست؛ چند تغییر در دادهٔ مشتری و فرایندهای پیرامونش می‌خواهد:
- قلم «برچسب مدیریت حساب» در پایگاه اطلاعات مشتریان، با امکان دو برچسب هم‌زمان و قفل‌شدن برچسب‌های نهایی؛
- استعلام حساب پایه از سیاح پیش از هر واریز و شناختن مسدودشدن بعدی حساب پایه، تا مانده به مقصد درست برود؛
- به‌روزرسانی وضعیت حساب در سیاح (فعال، فعال-مسدود، راکد، راکد-مسدود، بسته) از طریق وب‌سرویس، که راهنما تأکید کرده باید از همین مسیر انجام شود؛
- اجرای خودکار بستن حساب، انتقال مانده به حساب پایه یا سرفصل مطالبه‌نشده، و ارسال پیامک با مدل درست؛
- پیگیری مهلت هر درخواست از لحظهٔ وصول تا بستن در سیاح، و ثبت برچسب‌های ردشده به‌عنوان خطا برای اصلاح فرایند؛
- بررسی تعهد و مانع از روی داده: اقساط و وثیقهٔ تسهیلات، دسته‌چک فعال، مسدودی و شرکای حساب مشترک، تا برچسب «دارای تعهد و مانع» قابل دفاع باشد و رفع مانع در یک روز کاری دیده شود؛
- اتصال به پروندهٔ تطبیق: حسابی که برچسب «بدون هویت مشخص» می‌گیرد نشانهٔ سوءاستفاده از هویت است و باید در پروندهٔ ریسک مشتری و بررسی گزارش عملیات مشکوک دیده شود. درخواست بستن حسابی هم که پروندهٔ مغایرت رفتار مالی باز دارد، به شرحی که در مقالهٔ حساب‌های راکد آمده، خودش می‌تواند تکلیف گزارش‌دهی ایجاد کند.
حسام در عمل یک طرح ساماندهی دادهٔ مشتری است: هر شماره شبا باید یک مالک تأییدشده، یک وضعیت روشن و یک دلیل برای باز ماندن داشته باشد. بانکی که این سه را از پیش در دادهٔ خود دارد، کارتابل حسام را با برچسب‌های کم‌خطا و در مهلت پاسخ می‌دهد.
این نوشته صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی دارد. مبنای آن راهنمای کسب‌وکاری کارتابل سامانهٔ حسام (نسخهٔ ۱.۰، ۱۴۰۵/۰۵/۱۰) ادارهٔ نظارت بر مبارزه با پول‌شویی بانکی بانک مرکزی است و مبنای عمل هر مؤسسه، آخرین ضوابط و ابلاغیه‌های بانک مرکزی است.
تعریف کوتاه اصطلاح‌های این مقاله در واژه‌نامه: حساب سپردهٔ پایه
می‌خواهید ببینید این الزامات در عمل چگونه اجرا می‌شوند؟
بازگشت به فهرست مقالات مقالات مدیریت ریسک
