مرکز مبارزه با پولشویی سازمان بورس از ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۵ هشت اطلاعیه منتشر کرده که بعضی، حکم اطلاعیههای پیشین را عوض کردهاند. مسئول تطبیق یک کارگزاری یا صندوق باید بداند کدام هنوز معتبر است.
مرکز مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم سازمان بورس و اوراق بهادار دو نوع سند برای نهادهای تحت نظارت میفرستد: ابلاغیه که تکلیف تازه میگذارد، و اطلاعیه که یک ابلاغیه را توضیح میدهد، تکمیل میکند یا گاهی حکمش را عوض میکند. از بهمن ۱۴۰۱ تا فروردین ۱۴۰۵ هشت اطلاعیه منتشر شده است. خواندن تکتک آنها کافی نیست؛ مسئول تطبیق یک کارگزاری، سبدگردان یا صندوق باید بداند کدام حکم هنوز برقرار است و کدام را اطلاعیهٔ بعدی کنار گذاشته.
-
اطلاعیهٔ ۱ — ۱۴۰۱/۱۱/۲۶ دورهٔ دوروزهٔ آموزش رایانهمحور (AML/CBT) مرکز اطلاعات مالی، بر پایهٔ سرفصل دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل؛ مکمل، نه جایگزین تکالیف آموزشی.
-
اطلاعیهٔ ۲ — ۱۴۰۲/۰۱/۱۹ انتشار «درسنامهٔ مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم» سطح مقدماتی در درگاه مرکز اطلاعات مالی.
-
اطلاعیهٔ ۳ — ۱۴۰۲/۰۳/۰۸ راهنمای اجرای ابلاغیهٔ ۷ (حداقل آموزشها): مسئول برنامه، چارچوب، ارزشیابی دورهها و گزارش فصلی به سازمان بورس.
-
اطلاعیهٔ ۴ — ۱۴۰۲/۱۱/۱۶ ابلاغ رهنمود شمارهٔ ۱ مرکز اطلاعات مالی: الگوی سیزدهردیفی ارزیابی ریسک تعامل کاری.
-
اطلاعیهٔ ۵ — ۱۴۰۳/۱۲/۲۰ شناسایی مضاعف برای مشتریای که وجه واریز و بدون دریافت خدمت برداشت میکند.
-
اطلاعیهٔ ۶ — ۱۴۰۴/۰۸/۲۷ توضیح ابلاغیههای ۹، ۱۲، ۱۴ و ۱۶: ارسال فوری مستندات امتناع از شناسایی مضاعف، فرم ارزیابی سالانه، آموزش در سنامام، گزارش مشکوک مستقیم به مرکز اطلاعات مالی.
-
اطلاعیهٔ ۷ — ۱۴۰۴/۱۰/۲۱ توضیح ابلاغیهٔ ۱۵ (نخستین برنامهٔ اقدام در بازار سرمایه): تکلیف انجام و گزارش اقدامات و ضمانت اجرای آن.
-
اطلاعیهٔ ۸ — ۱۴۰۵/۰۱/۱۱ تمدید مهلت فرم ارزیابی سال ۱۴۰۴ تا پایان خرداد ۱۴۰۵.
گزارش مشکوک: مستقیم به مرکز اطلاعات مالی
روشنترین تغییر، مسیر گزارش معاملات مشکوک است. اطلاعیهٔ ۵ (اسفند ۱۴۰۳) هنوز میگفت گزارش مشکوک، مطابق ابلاغیهٔ ۸، به مرکز مبارزه با پولشویی سازمان بورس فرستاده شود. اطلاعیهٔ ۶ (۱۴۰۴/۰۸/۲۷)، پیرو ابلاغیهٔ ۱۶ که قواعد و معیارهای شناسایی معاملات مشکوک بازار سرمایه و رویهٔ ارسال گزارش را بهروز کرد، این مسیر را بست: همهٔ اشخاص مشمول بازار سرمایه گزارشهایشان را «به صورت مستقیم به مرکز اطلاعات مالی» میفرستند، سامانهٔ گزارشدهی سازمان بورس از دسترس خارج شده و درخواست نام کاربری و رمز عبور آن «فاقد موضوعیت» است.
برای سامانهای که گزارش را تولید میکند، این یعنی قالب و مقصد خروجی باید با سامانهٔ گزارشدهی مرکز اطلاعات مالی جور باشد، نه با سامانهٔ پیشین سازمان بورس. الزامات سامانهٔ مبارزه با پولشویی بازار سرمایه را جداگانه نوشتهایم.
آموزش: از گزارش فصلی به سنامام
سه اطلاعیهٔ نخست همه دربارهٔ آموزشاند و بر ابلاغیهٔ ۷ (۱۴۰۱/۰۹/۰۸) تکیه دارند که حداقل آموزشهای لازم برای تصدی هر شغل را تعیین کرده بود. اطلاعیهٔ ۱ دورهٔ آموزش رایانهمحور مرکز اطلاعات مالی را معرفی کرد و تصریح کرد شرکت در آن «جنبه آموزش تکمیلی داشته» و تکالیف ماده ۱۴۵ آییننامه را برنمیدارد. اطلاعیهٔ ۲ درسنامهٔ سطح مقدماتی را معرفی کرد و از نهادها خواست به آن بسنده نکنند و دستورالعملها و گونهشناسیهای متناسب با حوزهٔ خود را هم به کار گیرند.
اطلاعیهٔ ۳ (۱۴۰۲/۰۳/۰۸) مفصلترینشان است. مسئول تهیه و اجرای برنامهٔ آموزشی واحد مبارزه با پولشویی است و اگر واحدی نباشد، بالاترین مقام اجرایی. برنامه باید با طبقهبندی مشاغل (سه طبقه)، گروهبندی کارکنان (سه گروه) و سطوح مقدماتی، متوسطه و پیشرفته جور باشد — همان ساختاری که در سطوح آموزش و گواهیها شرح دادهایم — و ابلاغیهٔ ۷ فقط کف را تعیین کرده است. هر دوره در پایانش و در مقاطع سهماهه با مدلهای معتبری مانند مدل کرکپاتریک ارزشیابی میشد و گزارش فصلی تا ۱۵ تیر، ۱۵ مهر، ۱۵ دی و ۳۱ فروردین به سازمان بورس میرفت.
این گزارش فصلی دیگر لازم نیست. اطلاعیهٔ ۶، پیرو ابلاغیهٔ ۱۴ (حداقل آموزشها و تعیین صلاحیت مدرسان)، میگوید تدوین برنامه، برگزاری دورهها، ارزیابی پس از دوره و بارگذاری مستندات و نتایج «منحصراً و به طور متمرکز» از طریق «سامانه آموزش مرکز اطلاعات مالی (سنامام)» انجام میشود و بررسی و تأیید دورهها با سازمان بورس و مرکز اطلاعات مالی است؛ «لذا من بعد ضرورتی به ارسال گزارش دورههای آموزشی ... به این مرکز وجود ندارد». منطق ارزشیابی اطلاعیهٔ ۳ اما سر جایش است؛ فقط مقصدش عوض شده. چهار مرحلهٔ برنامهٔ آموزشی را در آموزش کارکنان آوردهایم.
واریز و برداشت بدون دریافت خدمت
اطلاعیهٔ ۵ (۱۴۰۳/۱۲/۲۰) یک الگوی مشخص را هدف گرفته است: مشتری وجهی به حساب کارگزار یا نهاد مالی واریز میکند و بیآنکه خدمتی بگیرد — بیآنکه سهمی بخرد یا واحدی صادر شود — همان وجه را برداشت میکند. حساب نهاد مالی در این الگو فقط گذرگاه است؛ و به گمان ما خطرش همین است که وجه خروجی، ظاهر «وجه برگشتی از کارگزار» پیدا میکند. حکم اطلاعیه این است که در این موارد، رویههای شناسایی مضاعف مطابق ابلاغیهٔ ۹ اجرا شود و منشأ وجوه واریزی «با دریافت مستندات اثباتکننده» شناسایی و از قانونی بودن آن اطمینان حاصل شود.
اگر مشتری امتناع کند یا شناسایی مضاعف ممکن نباشد، به استناد تبصرهٔ ۳ ماده ۸۰ آییننامه، خدمت بعدی منوط به انجام آن است؛ و اگر مبلغ با سطح فعالیت تعیینشده نخواند، گزارش مشکوک هم لازم است. اما اطلاعیه یک قید مهم هم دارد که در عمل فراموش میشود: نهاد مالی نمیتواند وجوه واریزی مشتری را نزد خود نگه دارد و «در صورت ممانعت از پرداخت وجوه به مشتری، عواقب قانونی بر عهده اشخاص مشمول» است. یعنی توقف خدمت، توقیف وجه نیست. اطلاعیهٔ ۶ هم افزوده که مستندات ارزیابی ریسک و شناسایی این اشخاص «با قید فوریت» به مرکز مبارزه با پولشویی سازمان بورس اعلام شود.
فرم ارزیابی سالانه
ابلاغیهٔ ۱۲ فرم ارزیابی اجرای مقررات و رویههای مبارزه با پولشویی را ابلاغ کرد و اطلاعیهٔ ۶ دوباره تأکید کرد که این چکلیست سالانه است و «حداکثر تا یک ماه پس از پایان سال شمسی (حداکثر تا پایان فروردین ماه)» فرستاده میشود. اطلاعیهٔ ۸ (۱۴۰۵/۰۱/۱۱) مهلت فرم سال ۱۴۰۴ را تا پایان خرداد ۱۴۰۵ تمدید کرد و گفت صحت اطلاعات ارسالی «از طریق روشهای هدفمند نظیر بازرسی موردی» ارزیابی و نتیجه به مرکز اطلاعات مالی فرستاده میشود.
این همان سازوکار ماده ۴۲ آییننامه است که در اصلاحیهٔ ۱۴۰۴/۰۷/۲۷ به «مؤسسات مالی» و دستگاههای متولی نظارت سپرده شد. و چون از بهمن ۱۴۰۳ دامنهٔ رویهٔ ارزیابی حسابرسان هم کارگزاریها، صندوقها و بورسها را در بر میگیرد، پاسخی که در این فرم داده میشود، به حکم تبصرهٔ ۲ ماده ۴۶ آییننامه در ارزیابی حسابرس همان نهاد هم لحاظ میشود.
برنامهٔ اقدام و ضمانت اجرای آن
ابلاغیهٔ ۱۵ (۱۴۰۴/۰۶/۱۵) «نخستین برنامه اقدام جمهوری اسلامی ایران در مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم در بازار سرمایه» را ابلاغ کرد. اطلاعیهٔ ۷ (۱۴۰۴/۱۰/۲۱) یادآوری کرد که به استناد تبصرهٔ ۳ ماده ۴ آییننامه (الحاقی ۱۴۰۴/۰۷/۲۷)، هر کس در برنامهٔ اقدام وظیفهای دارد باید آن را در بازهٔ تعیینشده انجام دهد و گزارشش را در قالب اعلامی بفرستد. خودداری از انجام تکلیف، ارائهنکردن گزارش یا قابل قبول نبودن اقدامات، حسب مورد به ضمانت اجراهای قانونی میرسد — از جمله تبصرهٔ ۳ ماده ۴ قانون که متخلف را، به تشخیص مراجع اداری یا قضایی، به دو تا پنج سال انفصال از خدمت یا محرومیت از همان شغل محکوم میکند. ساختار برنامهٔ اقدام ملی را در برنامه اقدام ملی شرح دادهایم.
آنچه امروز معتبر است
اگر فقط یک نگاه وقت دارید:
- گزارش مشکوک مستقیم به مرکز اطلاعات مالی. سامانهٔ گزارشدهی سازمان بورس از دسترس خارج شده و درخواست نام کاربری آن «فاقد موضوعیت» است.
- آموزش برنامه، برگزاری، ارزیابی و بارگذاری مستندات دورهها منحصراً در سنامام؛ بررسی و تأیید با سازمان بورس و مرکز اطلاعات مالی. گزارش فصلی به سازمان بورس لازم نیست.
- واریز و برداشت بدون خدمت شناسایی مضاعف و احراز منشأ وجه با مستندات. امتناع یعنی توقف خدمت و در صورت اهمیت مبلغ، گزارش مشکوک — ولی وجه مشتری را نمیتوان نگه داشت.
- امتناع از شناسایی مضاعف مستندات ارزیابی ریسک و شناسایی این اشخاص «با قید فوریت» به مرکز مبارزه با پولشویی سازمان بورس اعلام میشود.
- فرم ارزیابی سالانه هر سال تا پایان فروردین سال بعد. فرم سال ۱۴۰۴ تا پایان خرداد ۱۴۰۵. صحت اطلاعات با بازرسی هدفمند سنجیده و نتیجه به مرکز اطلاعات مالی فرستاده میشود.
- برنامهٔ اقدام تکلیفداران باید در بازهٔ تعیینشده اقدام و گزارش کنند؛ کوتاهی، به تشخیص مراجع اداری یا قضایی، ضمانت اجرای قانونی دارد.
چه باید کرد
- مقصد گزارش مشکوک را در سامانه عوض کنید. هر خروجی یا گردش کاری که هنوز به سامانهٔ پیشین سازمان بورس اشاره دارد، کهنه است.
- ارزشیابی دورهها را کنار نگذارید، فقط جایش را عوض کنید. ارزشیابی پس از هر دوره هنوز لازم است؛ مستنداتش به سنامام میرود.
- برای واریز و برداشت بدون خدمت قاعدهٔ کشف بنویسید. الگو ساده است: ورود وجه، نبود معامله، خروج وجه در بازهٔ کوتاه. خروجی قاعده باید شناسایی مضاعف را آغاز کند — نه توقیف وجه را.
- تقویم تکالیف سالانه بسازید. فرم ارزیابی تا پایان فروردین، و موعدهای برنامهٔ اقدام، هر دو ضمانت اجرا دارند.
این نوشته صرفاً جنبه اطلاعرسانی دارد و مشاورهٔ حقوقی نیست. مبنای آن، اطلاعیههای شمارهٔ ۱ تا ۸ مرکز مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم سازمان بورس و اوراق بهادار (۱۴۰۱/۱۱/۲۶ تا ۱۴۰۵/۰۱/۱۱)، رهنمود شمارهٔ ۱ مرکز اطلاعات مالی (۱۴۰۲/۱۱/۰۷) و متن آییننامه با اصلاحات تا ۱۴۰۴/۱۲/۰۳ است. متن ابلاغیههایی که اطلاعیهها به آنها ارجاع میدهند در این نوشته بررسی نشده است؛ برای اقدام به متن رسمی آنها مراجعه کنید.
میخواهید ببینید این الزامات در عمل چگونه اجرا میشوند؟
بازگشت به فهرست مقالات مقالات بازار سرمایه
